“Refactor” cuộc sống sau burnout

Nhìn nhận những cảm xúc của mình

[00:01] Được rồi, lần trút bầu tâm sự trước khá u ám, nhưng tôi không phải lúc nào cũng như vậy. Thành thật mà nói, tôi đã hoảng khi thấy số lượt xem và nghĩ: “Mình đã làm cái quái gì vậy? Mình có nói gì có thể khiến bản thân gặp rắc rối không? Có nên giữ video lại không?” Nhưng tôi nên chịu trách nhiệm với những gì mình nói, vì tôi không nên xấu hổ về suy nghĩ của chính mình, nhất là những suy nghĩ đã khiến tôi trăn trở suốt một thời gian. Không phải liên tục, nhưng chúng cứ đến rồi đi.

[00:35] Tôi đã bước tiếp, vì tôi biết cứ mãi chìm đắm trong đó cũng chẳng ích gì. Nhưng tôi muốn giữ video lại để cho thấy rằng cảm thấy như vậy là chuyện bình thường. Vì thế, hãy cho phép bản thân nói về nó, hoặc gào lên, hét lên và trút hết ra ngoài. [cười] Các bạn biết bài hát đó chứ? Kinh điển đấy.

[01:02] Tôi sợ tiết lộ thông tin cá nhân, vì ai mà biết chuyện gì sẽ xảy ra. Nhưng nếu muốn kết bạn với ai đó, ít nhất tôi cũng nên cho các bạn biết phải gọi tôi thế nào. Tôi thấy gọi mình là senpai hơi kỳ, nhất là nếu các bạn lớn tuổi hơn tôi một chút. Vậy nên cứ gọi tôi là F. Tôi đang ở khoảng giữa tuổi ba mươi. Những ai nghĩ tôi là một kỹ sư trẻ thì… cảm ơn nhé.

Tìm nguyên nhân gốc rễ trước khi tìm giải pháp

[01:32] Vậy bây giờ thì sao? Bước tiếp theo là gì? Ước gì tôi biết. Nhưng hãy nhớ, chúng ta là kỹ sư. Chúng ta sinh ra để giải quyết vấn đề. Đây chỉ là một vấn đề nữa cần giải quyết, dù có liên quan đến code hay không. Nhưng một kỹ sư giỏi không nên lao ngay vào nghĩ giải pháp, mà phải xác định nguyên nhân gốc rễ trước. Vậy hãy làm như thế. Trước mắt, tôi sẽ lấy chính mình làm ví dụ.

[01:59] [khịt mũi] Như các bạn đã biết, tôi hay suy nghĩ quá nhiều và mắc hội chứng kẻ mạo danh. Tôi tự phủ nhận mình trước khi người khác từ chối tôi. Tôi tự đánh trượt mình ở mọi cuộc phỏng vấn ngay cả trước khi chúng bắt đầu.

[02:14] Sau video lan truyền đó, tôi nhận được khá nhiều lời mời hợp tác. Đoán xem tôi đã làm gì? Tôi từ chối tất cả. Đúng vậy. Vì tôi không nghĩ mình có thể làm tốt. Đó chính là vấn đề của tôi. Chưa thử thì làm sao biết mình sẽ làm tốt hay tệ? Tôi sẽ bảo bạn mình: “Cứ mạnh dạn làm đi chứ!”, trong khi bản thân lại ngồi đây từ chối mọi cơ hội đến với mình.

[02:47] Tôi ghét việc mình cứ làm như vậy, nhưng không biết làm sao để đủ tự tin nắm lấy cơ hội mà không khiến người khác thất vọng. Với tôi, nỗi sợ làm người khác thất vọng còn đáng sợ hơn cảm giác hối tiếc vì đã không dám mạo hiểm. Nếu là chuyện của người khác thì tôi thấy suy nghĩ ấy thật vô lý. Nhưng tôi chắc chắn một trăm phần trăm rằng vấn đề này đã ngăn tôi trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình.

[03:19] Điều buồn cười nhất là ở chỗ làm, tôi cũng như vậy. Tôi không thể nói không vì sợ khiến người khác thất vọng. Thực ra, tôi từng từ chối một lần: một cơ hội thăng chức lên quản lý. Chắc chắn tôi đã làm đúng.

[03:37] Dù sao thì tôi muốn refactor điều này. Tôi không cần thay đổi ngoại hình hay con người mình, nhưng nên thay đổi cách nhìn nhận mọi thứ hoặc cách tiếp cận một số vấn đề. Có lẽ tôi nên bớt cảm thấy mình phải xin lỗi [cười] vì những điều mình muốn. Như vậy, có lẽ tôi sẽ không còn quá sợ thất bại.

Hợp tác về những điều mình thực sự thích

[04:07] Được rồi, về chuyện hợp tác. Có thể là đồ ăn. Tôi thích đồ ăn. Ừm, thời trang nữa. Tôi cần cải thiện khoản đó. Hoặc anime. Ngày nào tôi cũng xem.

[04:21] Phần lớn những lời mời tôi nhận được đến giờ đều là về công cụ AI, các nền tảng phần mềm. Tôi hiểu, vì tôi là kỹ sư phần mềm. Nhưng nói thật, cá nhân tôi không thực sự mua những thứ đó. Còn đồ ăn thì tôi có ăn. Tôi thích quần áo đẹp. Tôi xem anime. Vì thế, tôi cảm thấy thoải mái hơn nhiều khi nói về những thứ mà bản thân cũng thích. Tôi không biết nữa. Nhưng ít nhất tôi đã nói được điều đó ra.

[04:51] Chờ tôi một chút, để tôi lấy ít đồ ăn vặt. Nói về đồ ăn làm tôi đói rồi. Tôi không chắc có nên cho các bạn xem món này không. Nó giống một loại bánh xốp chocolate.

Khi môi trường làm việc trở thành giọt nước tràn ly

[05:06] Vậy còn ở chỗ làm thì sao? Chắc chắn không dễ cứ thế nghỉ việc khi môi trường trở nên quá độc hại, vì thị trường việc làm ngoài kia rất khó khăn. Rồi cuối cùng, điều đó bắt đầu làm tổn hại cả tinh thần lẫn thể chất. Bạn bắt đầu nghi ngờ bản thân và ghét mọi thứ xung quanh. Chính là tôi đấy.

[05:28] Nhưng nguyên nhân gốc rễ có lẽ khác nhau ở mỗi người. Dù rõ ràng việc bị ép sử dụng AI ở nơi làm việc có thể là một nguyên nhân, tôi nhận ra có những người hoàn toàn không thấy phiền vì chuyện đó. Ý tôi là, điều ấy không có nghĩa họ đồng tình với cách nơi làm việc xử lý mọi chuyện. Dù sao thì chúng ta cũng chẳng bao giờ thực sự đồng ý với cách đa số công ty giải quyết vấn đề. Vậy tại sao mọi thứ lại bùng nổ vào lúc này? Có lẽ bạn đã cảm thấy như vậy từ lâu, và sự điên rồ này chỉ là giọt nước tràn ly.

[06:02] Ước gì tôi có giải pháp cho các bạn, nhưng ngay cả tôi cũng đang chật vật với chuyện này. Tôi có xu hướng trốn tránh những vấn đề khiến mình khó chịu và phớt lờ chúng cho đến khi chúng trở nên khá tệ. Vì thế, lần này tôi muốn dành thời gian nhìn lại và xử lý chúng, để không lặp lại… để không lặp lại vòng luẩn quẩn ấy nữa. Nghe vô cùng đơn giản, nhưng tôi đã mất rất lâu mới nhận ra.

[06:30] Có lẽ tôi nên bắt đầu lại bằng một nghề khác hoặc tự kinh doanh. Nhưng chẳng điều nào nghe có vẻ dễ dàng. Thế là tôi trốn tránh, cúi đầu và tiếp tục cắm cúi làm việc cho đến khi hoàn toàn kiệt sức. Tôi tự nhủ rằng mình sẽ không thành công. Thấy chưa, tôi đã tự phủ nhận mình ngay cả trước khi thử.

[06:51] Thử làm điều gì đó khác biệt khiến ta choáng ngợp, vì không biết ngoài kia có những gì và cũng chẳng rõ phải bắt đầu từ đâu. Vậy hãy phân tích một vài trade-off. Một kỹ sư giỏi luôn phân tích trade-off trước, vì không tồn tại một giải pháp hoàn hảo duy nhất.

Cân nhắc những hướng đi nghề nghiệp khác

[07:13] Vậy ngoài kia có những lựa chọn nghề nghiệp nào? Trước khi đi vào chuyện đó: khi bị burnout, điều đầu tiên bạn muốn tìm là một nghề không gây burnout. Nhưng điều ấy không thực tế lắm. Nghề nào cũng có cái khó riêng. Vậy điều còn lại là chọn một nghề xứng đáng với thời gian, năng lượng và cả những lần đôi khi bị burnout của bạn. Tôi từng burnout vài lần khi làm kỹ sư phần mềm, nhưng khi ấy tôi thấy đáng. Còn bây giờ thì tôi không chắc. [khịt mũi]

[07:47] Được rồi, tôi đang nghĩ đến vài lựa chọn. Giả sử bạn vẫn muốn đi làm cho người khác, không muốn tự kinh doanh. Đâu là hướng chuyển đổi nhanh hơn nếu bạn muốn thử điều khác, tận dụng được những kỹ năng sẵn có mà thu nhập vẫn tốt? Tôi đang xem xét các vai trò Solution Architect, Technical Business Analyst, Technical Product Manager và Technical Project Manager.

[08:09] Phần lớn PM không có nền tảng kỹ thuật, và tôi nghĩ nền tảng kỹ thuật vững chắc là một lợi thế rất lớn trong những vai trò này. [hắng giọng] Việc biết sớm các giới hạn kỹ thuật sẽ giúp đưa ra những quyết định tốt hơn nhiều về product roadmap. Thông thường, khi yêu cầu đến tay kỹ sư, chúng tôi phải trao đổi qua lại rất nhiều để giúp họ hiểu tại sao những giả định ban đầu về cách triển khai lại không đúng.

[08:37] Hơn nữa, với AI hiện nay, một kỹ sư có thể đảm nhận vai trò Product Manager sẽ cực kỳ có giá trị. Đó là người hiểu vì sao và nên triển khai điều gì, đồng thời cũng biết cách triển khai đúng. AI giúp tăng tốc việc triển khai. Chúng ta nên dành nhiều thời gian hơn để quyết định vì sao và nên xây dựng thứ gì, thay vì cứ liên tục tung ra những ý tưởng ngẫu nhiên.

[09:03] Hoặc chúng ta có thể tiếp tục làm một vai trò thuần kỹ thuật nhưng có ít trách nhiệm hơn nhiều, chẳng hạn IT support. Tôi thấy tin học y tế cũng có thể thú vị, nhưng còn tùy bạn đã từng làm trong ngành y tế hay chưa. Trường hợp của tôi thì chưa.

[09:21] Tôi không chắc về những nghề văn phòng khác như luật sư, vì nếu bắt đầu lại, lần này tôi muốn làm một công việc có kết quả hữu hình hơn. Tôi cũng đã tìm hiểu hướng giáo dục, như giáo viên hoặc giảng viên, với giả định bạn đã có bằng đại học. Nhưng đó không phải một sự chuyển đổi có thể thực hiện ngay.

[09:36] Tôi thấy đa số kỹ sư phần mềm chuyển nghề chọn những công việc lao động chân tay, chẳng hạn các nghề kỹ thuật như thợ điện, thợ sửa ống nước và thợ mộc. Bạn cần thời gian để xây dựng những kỹ năng này, và thu nhập năm đầu sẽ giảm rất nhiều. Ở Úc, thợ lành nghề tự làm chủ kiếm khá tốt, nên có thể đây không phải lựa chọn tồi. Vì công việc cũng tạo ra kết quả hữu hình, bạn sẽ thấy thỏa mãn hơn khi nhìn được thành quả cụ thể.

[10:01] Lựa chọn tiếp theo… Tôi biết nghe hơi điên rồ, nhưng tôi thực sự hứng thú với nghề chuyên gia tâm lý. Tuy nhiên, chuyên gia tâm lý trước đây của tôi nói đó không phải ý hay, nên tôi đã từ bỏ. Nhưng tôi cũng không chắc. Có lẽ tôi quá ngây thơ khi nghĩ mình có thể thích nghề đó. Dù vậy, quãng đường tám năm khiến tôi sợ.

[10:19] Lựa chọn thứ hai của tôi là chuyên viên hoạt động trị liệu. Hành trình này chỉ ngắn hơn nghề chuyên gia tâm lý hai năm. Nhà khoa học môi trường cũng là một lựa chọn thú vị. Thực sự khá vui khi tìm hiểu và nghĩ xem mình có thể làm gì khác ngoài kỹ sư phần mềm.

[10:39] Tuy nhiên, chúng ta không biết nghề đó có phù hợp với mình hay không. Vì vậy, không thể cứ nhắm mắt liều mình nhảy sang. Quá rủi ro. Thông thường, trước khi refactor, chúng ta viết test trước khi động vào bất cứ thứ gì. Vì thế, một ý hay là hỏi người đang làm nghề đó, hoặc nếu có thể thì theo chân họ để quan sát công việc hằng ngày diễn ra thế nào.

[11:04] Đúng vậy, nếu bạn là chuyên gia tâm lý hoặc chuyên viên hoạt động trị liệu, tôi rất muốn nghe chia sẻ từ bạn. [cười] Cảm ơn. Hoặc nếu bạn là người đã chuyển nghề, đến giờ mọi chuyện với bạn thế nào rồi?

Thay đổi từng chút một, không refactor cả hệ thống cùng lúc

[11:20] Cảm giác có quá nhiều thứ. Tôi biết một kỹ sư giỏi không bao giờ refactor mọi thứ trong một lần, mà làm từng phần để không khiến hệ thống hỏng. Hãy tiến từng bước thật nhỏ thôi.

[11:35] Hiện tại, tôi đã ứng tuyển các vị trí Solution Architect và Technical Product Manager. Cứ thử vận may xem sao. Đến giờ thì chưa ổn lắm. [cười] Tôi cũng xem qua vài vị trí kỹ sư phần mềm, nhưng bốn hoặc năm vòng phỏng vấn thì thật… thật… điên rồ.

[12:02] Bạn luôn phải nhắc mình rằng mỗi lần bị từ chối đều đau lòng, nhưng nó không định nghĩa con người bạn. Có lẽ đó có thể là một dấu hiệu thúc đẩy bạn làm điều khác, hoặc thử điều khác. Cứ chờ xem. Bạn cũng đang trải qua chuyện tương tự sao? Cố gắng lên nhé.

Nếu không là kỹ sư phần mềm, tôi là ai?

[12:25] Gác công việc sang một bên, cuộc sống cá nhân của bạn thì sao? Đôi khi tôi cảm thấy mình như một cái vỏ rỗng nếu không có chức danh. Nếu không phải kỹ sư phần mềm, tôi là ai? Đúng, bạn không nên gắn bản sắc của mình với nghề nghiệp, nhưng tôi thuộc thế hệ millennial mà. Các bạn còn mong gì nữa? [cười] [hít mạnh]

[12:51] Tôi nên đặt thứ này lại. Tôi uống nhiều nước quá. Tôi cảm thấy… Tôi nhận ra làm người lớn thật chán. Tôi nghĩ sâu bên trong, đa số chúng ta vẫn là những đứa trẻ, nhưng lại rất sợ mình thiếu nhất quán, sợ muốn những điều khác nhau. Thay đổi suy nghĩ mỗi ngày là chuyện hoàn toàn bình thường, nhất là khi mọi thứ xung quanh đang chuyển động quá nhanh như bây giờ.

[13:17] Nếu phải tìm nguyên nhân gốc rễ chính của chuyện này, tôi sẽ nói rằng chúng ta đã đánh mất niềm vui sáng tạo. Chúng ta tôn vinh năng suất đến mức chỉ còn tốc độ là quan trọng. Giờ đây, chúng ta quan tâm đến sản phẩm hơn là quá trình.

[13:38] Bước đầu tiên của tôi đơn giản là chậm lại. Tôi bắt đầu đọc sách, những cuốn sách đúng nghĩa. Việc đó buộc tôi phải bỏ công sức để có được cảm giác tưởng thưởng từ dopamine. Tôi tự hào vì đã đọc được vài cuốn sách trong năm nay. Điều đó không khiến tôi làm việc năng suất hơn hay kiếm thêm tiền, nhưng tôi vẫn thấy tự hào về bản thân.

[14:02] Tôi cũng bắt đầu học vẽ và nhận ra mình chẳng có trí tưởng tượng. Tôi đang cân nhắc đọc sách thiếu nhi để xây dựng lại trí tưởng tượng của mình. Tôi muốn lại có cảm giác như một đứa trẻ.

Những lần refactor nhỏ để tìm lại niềm vui

[14:17] Vậy nên tôi đã bắt đầu nhiều hành trình cùng lúc. Những lần refactor nho nhỏ. Hành trình hồi phục sau burnout, hành trình sáng tạo nội dung, hành trình xây dựng sự tự tin, tìm những điều khơi gợi niềm vui. Tôi nhớ đến Marie Kondo.

[14:41] Có lúc tôi vui, có lúc không. Điều đó không có nghĩa tôi không biết ơn. Cảm xúc có lúc lên, lúc xuống là chuyện bình thường. Khi thấy quá tải hoặc buồn bã, đừng quá khắt khe với bản thân. Nhờ giúp đỡ cũng không sao. Và nói ra chắc chắn có ích, như điều tôi đang làm ở đây.

[15:02] Trời ạ, ước gì tôi có thể làm theo chính lời khuyên của mình.

[15:06] Trước khi kết thúc, tôi muốn cảm ơn tất cả những người đã gửi email cho tôi. Tôi đang từ từ trả lời từng người một. Vì vậy, nếu bạn chưa nhận được phản hồi, tôi sẽ trả lời thôi. Nếu muốn gửi email cho tôi, cứ gửi nhé.

[15:26] Tôi cũng muốn cảm ơn những người đã làm video phản hồi video của tôi. Tôi đang chia sẻ chúng ở đây. Thực ra tôi tình cờ tìm thấy những video đó, và việc tìm xem ai đã làm video phản hồi mình không hề dễ. Vì thế, nếu tôi bỏ sót ai, hãy gửi cho tôi. Tôi sẽ chia sẻ trong video tiếp theo.

[15:47] Tôi cảm thấy video này khá dài rồi. [cười] Và tôi nghĩ nó đã trở thành một buổi trút bầu tâm sự mà chính tôi cũng không nhận ra. Dù sao thì, cảm ơn các bạn đã xem. Tạm biệt.